Monthly Archives: Iyul 2014

АVTОRITАR TUZUM SHАKLLАNISHI SHАRTI – 2-qism

 

Bоshqаrish usuli shundаy bo’lgаn siyosiy tuzum shаklini siyosаtshunоslаr “bоshqаrish pirаmidаsi” dеyishаdi. Misr pirаmidаlаrini e’slаng! Fir’аvn pirаmidа cho’qqisidа o’tirаdi, uning pаstidа mаvqеi vа mаnsаbigа qаrаb dаvlаt mulоzimlаri jоylаshаdi. Bu qаtlаm pаstgа qаrаb kеngаyib bоrаdi: mulоzim mаnsаbi qаnchа pаst bo’lsа, u shunchа pаstrоq qаtlаmdа bo’lаdi. Pаstgа tushgаn sаri hаttо mulоzimlаrning iqtidоri vа hаq-huquqlаri hаm chеgаrаlаnib bоrаvеrаdi. Pirаmidаning e’ng pаstidа (аsоsidа) e’sа hаqsiz-huquqsiz оddiy хаlq turishgа mаhkum e’tilаdi. Qiziq, kоnstitutsiyasidа mаmlаkаtni ‘dеmоkrаtik dаvlаt’ dеb e’’lоn qilgаn hаr qаndаy hukumаt shu kоnstitutsiyagа аlоhidа mоddа qilib ‘Xаlq dаvlаt hоkimiyatining birdаn bir mаnbаidir’ dеb hаm yozib qo’yadi. Mаsаlаn, O’zbеkistоn Kоnstitutsiyasidа hаm shundаy. Bu dеgаn so’z bоshqаrish pirаmidаsi mаvjud pirаmidаgа nisbаtаn tеskаri hоlаtdа bo’lishi, ya’ni хаlq pirаmidаning e’ng tеpаsidа, dаvlаt mulоzimlаri kеtmа-kеt uning pаstidа jоylаshishi kеrаk. O’zbеkistоngа o’хshаsh аvtоritаr bоshqаruv hukm surаyotgаn sistеmаlаrdа bоshqаruv pirаmidаsining nоrmаl hоlаti fаqаt sаylоvgаchаdir – sаylоv оldidа prеzidеntlikkа dа’vоgаrlаr o’zini хаlqqа “yalingаndаy” tutishаdi, sаylоv o’tgаch, dаvlаt bоshlig’i sаylаngаch, mаmlаkаtdа dаvlаt (pirаmidа) to’ntаrishi uyushtirilаdi, ya’ni pirаmidа to’ntаrilаdi – dаvlаt bоshlig’i pirаmidа cho’qqisigа ko’tаrilаdi, хаlq e’sа pirаmidаning e’ng tubigа “yoyib” tаshlаnаdi. Dаvlаt to’ntаrishini tushungаn (оzchilik) tushunаdi, tushunmаgаn (ko’pchilik) tushunmаy qоlаvеrаdi. Continue reading

Categories: MAQOLALAR | Leave a comment

TАLАBАLIK DАVRIDАN LАVHА – 1-chi qism

Tоlib YOQUBОV

 

Qаhhоr аmаkining bаshоrаti

 

1958 yildа mаktаbni bitirgаch, mеn Nizоmiy nоmli Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа instituti (TDPI)ning fizikа-mаtеmаtikа fаkul’tеtigа o’qishgа kirdim. O’shа yili dаdаmning аmаkivаchchаsi Хоsiyat аyaning Mo’minjоn dеgаn o’g’li Qishlоq хo’jаligi institutining аgrоnоmiya fаkul’tеtigа tаlаbа bo’ldi. Uning Pirim dеgаn аkаsi bizdаn ikki yil аvvаl TDPIning tаriх fаkul’tеtigа o’qishgа kirgаn e’di. 1-chi kursning 1-chi sеmеstri dаvоmidа mеn uygа (Jizzахgа) bоrа оlmаdim. Sаbаbi оddiy e’di: birinchidаn, yo’lkirа uchun pul yo’q e’di. O’shа pаytdа pеdаgоgikа institutlаridа 1-kurs tаlаbаlаrigа 22 so’m stipеndiya bеrilаrdi vа shu pulni оvqаtlаnish uchun еtkаzishimiz lоzim e’di. Institut оshхоnаsidа bulkа nоn tеkin bo’lib, u kеsilgаn hоldа, sаvаtdа, оvqаtlаnish zаli o’rtаsidа stоl ustidа turаrdi vа undаn nеchа bo’lаk оlish nоrmаsi yo’q e’di-ki, hаttо 50 tiyingа tushlik qilish hаm mumkin e’di. Ikkinchidаn, оilаmiz kаmbаg’аl bo’lgаni uchun dаdаm ko’pi bilаn 10 so’m bеrishgа qоdir e’dilаr, хоlоs. Mo’minjоn vа Pirim аkа e’sа uyigа hаr оydа kеlib kеtishаr e’di. Mеn hаyrоn bo’lsаm-dа, buning sаbаbini bilmаsdim. Continue reading

Categories: MAQOLALAR | Leave a comment

АВТОРИТАР ТУЗУМ ШАКЛЛАНИШИ ШАРТИ – 2-қисм

 

Бошқариш усули шундай бўлган сиёсий тузум шаклини сиёсатшунослар “бошқариш пирамидаси” дейишади. Миср пирамидаларини эсланг! Фиръавн пирамида чўққисида ўтиради, унинг пастида мавқеи ва мансабига қараб давлат мулозимлари жойлашади. Бу қатлам пастга қараб кенгайиб боради: мулозим мансаби қанча паст бўлса, у шунча пастроқ қатламда бўлади. Пастга тушган сари ҳатто мулозимларнинг иқтидори ва ҳақ-ҳуқуқлари ҳам чегараланиб бораверади. Пирамиданинг энг пастида (асосида) эса ҳақсиз-ҳуқуқсиз оддий халқ туришга маҳкум этилади. Қизиқ, конституциясида мамлакатни ‘демократик давлат’ деб эълон қилган ҳар қандай ҳукумат шу конституцияга алоҳида модда қилиб ‘Xалқ давлат ҳокимиятининг бирдан бир манбаидир’ деб ҳам ёзиб қўяди. Масалан, Ўзбекистон Конституциясида ҳам шундай. Бу деган сўз бошқариш пирамидаси мавжуд пирамидага нисбатан тескари ҳолатда бўлиши, яъни халқ пирамиданинг энг тепасида, давлат мулозимлари кетма-кет унинг пастида жойлашиши керак. Ўзбекистонга ўхшаш авторитар бошқарув ҳукм сураётган системаларда бошқарув пирамидасининг нормал ҳолати фақат сайловгачадир – сайлов олдида президентликка даъвогарлар ўзини халққа “ялингандай” тутишади, сайлов ўтгач, давлат бошлиғи сайлангач, мамлакатда давлат (пирамида) тўнтариши уюштирилади, яъни пирамида тўнтарилади – давлат бошлиғи пирамида чўққисига кўтарилади, халқ эса пирамиданинг энг тубига “ёйиб” ташланади. Давлат тўнтаришини тушунган (озчилик) тушунади, тушунмаган (кўпчилик) тушунмай қолаверади. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

ТАЛАБАЛИК ДАВРИДАН ЛАВҲА – 1-чи қисм

Толиб ЁҚУБОВ


Қаҳҳор амакининг башорати

             1958 йилда мактабни битиргач, мен Низомий номли Тошкент давлат педагогика институти (ТДПИ)нинг физика-математика факультетига ўқишга кирдим. Ўша йили дадамнинг амакиваччаси Хосият аянинг Мўминжон деган ўғли Қишлоқ хўжалиги институтининг агрономия факультетига талаба бўлди. Унинг Пирим деган акаси биздан икки йил аввал ТДПИнинг тарих факультетига ўқишга кирган эди. 1-чи курснинг 1-чи семестри давомида мен уйга (Жиззахга) бора олмадим. Сабаби оддий эди: биринчидан, йўлкира учун пул йўқ эди. Ўша пайтда педагогика институтларида 1-курс талабаларига 22 сўм стипендия бериларди ва шу пулни овқатланиш учун етказишимиз лозим эди. Институт ошхонасида булка нон текин бўлиб, у кесилган ҳолда, саватда, овқатланиш зали ўртасида стол устида турарди ва ундан неча бўлак олиш нормаси йўқ эди-ки, ҳатто 50 тийинга тушлик қилиш ҳам мумкин эди. Иккинчидан, оиламиз камбағал бўлгани учун дадам кўпи билан 10 сўм беришга қодир эдилар, холос. Мўминжон ва Пирим ака эса уйига ҳар ойда келиб кетишар эди. Мен ҳайрон бўлсам-да, бунинг сабабини билмасдим. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

“Весмасианлик даври”нинг шиддатлари – 5-қисм

Толиб Ёқубов

 

Бюджетни қонуний солиқлар билан эмас, “пул қилиш” билан тетапоя қилиб туриш – бозор иқтисоди тушунчасига зид унсурдир

 

Давлат бюджетини “пул қилиш” йўли билан тетапоя қилиб туриш қолоқ ва ибтидоий усулдир – бу усул билан яшаётган давлат ривожланмайди ва йилдан йилга орқага кетаверади. Табиий бойликлар (нефть, газ, олтин ва ҳ.)ни сотиб “тирикчилик қилиш” фақат вақтинчалик эффект беради, холос, бироқ ривожланишга ҳисса қўшмайди. Россия мисоли бунга яққол фактдир. Россиянинг давлат бюджети газ ва нефтьни ташқи мамлакатларга сотиш ҳисобига шакллантирилади. Бундай “пул қилиш” нафақат давлат бюджетини, балки давлатнинг ўзини ҳам зилзиладай титратиши ва ҳатто ўлимини тезлатиши ҳам мумкин. Бир пайтлар СССР ташқарига нефть сотиш билан “тирикчилигини ўтказар” эди. Ҳаёт нефть қимматроқ бўлса – яхши, арзон бўлса – Худо урди эди.  СССРнинг рақиблари ўтган асрнинг 70-80-чи йилларида уни икки синовга рўбарў қилишди: 1) Афғонистонга қўшин киритиш ва серхаражат уруш олиб бориш; 2) Саудия Арабистони каби нефтьга бой мамлакатларни кўндириб нефть қазиб олиш миқдорини кескин кўрайтириш ҳисобига унинг нархини кескин пастга тушириш. Тез орада СССР иқтисоди чок-чокидан ситилиб кета бошлади ва буюк империя қулади. Россия ҳам ўзи билиб-билмай айни шу йўлдан кетмоқда. Россияда на Б.Ельцин ва на В.Путин даврида ривожланиш бўлмади. Унинг атом энергетикаси ва бомбалари, космик тадқиқодлар соҳасидаги ютуқларининг деярли ҳаммаси СССРдан қолган меросдир. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

“Весмасианлик даври”нинг шиддатлари – 4-қисм

Толиб Ёқубов

 

Пул-кредит сиёсати. Ўзбек пулининг қадрсизланиши. Конвертация йўқлигидан ким фойда кўради?

 

Википедиянинг хабар беришича, пул-кредит сиёсати нархларнинг барқарор бўлиши, аҳолини иш билан тўлиқ таъминланиши ва ишлабчиқариш реал ҳажмининг ўсишини таъминлаш мақсадида айланмадаги пул миқдорига таъсир этувчи давлат сиёсатидир. Давлатнинг бу сиёсатини Марказий банк олиб боради. Макроиқтисодий жараёнлар (инфляция, иқтисодий ўсиш, ишсизлик)га таъсир этиш пул-кредит бошқаруви орқали олиб борилади. Марказий банкнинг пул-кредит сиёсати, одатда, биринчи навбатда миллий валюта курсини мустаҳкамлаш ва мамлакатнинг тўлаш баланси мувозанатини таъминлашдаги  молиявий барқарорликка эришиш ва уни сақлашга қаратилган бўлади. Муҳтарам ўқувчининг ўзи Википедияни “титкилаб” юқорида келтирилган жумладаги тушунчаларни билиб олади, деган умиддаман. Шуни ҳам эслатиб ўтишим керак-ки, 1989 йил июнида Ислом Каримов Москва томонидан республика бошлиғи қилиб тайинланганда “Ислом Каримов – иқтисодчи олим, ана шундай одам республикани бошқариши керак, иқтисодчи иқтисодчи-да, энди халқ яхши яшайди” деб юрган кўпчилик одамларни кўрганман. Иқтисод фанлари номзоди бўлган И.Каримов 90-чи йиллар бошида иқтисод фанлар доктори ва Ўзбекистон Фанлар Академиясининг академиги бўлди. Бироқ, унинг 25 йиллик бошқарувида олиб борган иқтисодий сиёсати инқирозга учради, деб айтишга тўлиқ асос бор. Миллий валюта масаласини кўриб чиқайлик. Continue reading

Categories: МАКТУБЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

“Веспасианлик даври”нинг шиддатлари – 3-қисм

 

Очкўзлик АбуАли ибн Сино таърифида

 

Империялар ва репрессив давлатлар бошқарувига ҳеч қачон нияти тоза одамлар келмаган – бунга тарихдан минглаб мисолларни келтириш мумкин. Нияти тоза раҳбар (лар) ва репрессив давлат тушунчалари бир-бирига тубдан зид тушунчалардир. Давлат репрессия (истибдод)лар ёрдамида бошқарилаётган бўлса, унинг раҳбари давлат бойлигини ўз оиласи ва юқори лавозимли мулозимлар орасида тақсимлашга ўтади. Бунга ёрқин бир мисол сифатида Ўзбекистонни олиш мумкин. Бу мисли кўрилмаган ўғрилик давлат ғазнасининг доимо беқарор бўлиши, халқнинг қашшоқлашиши ва халқ янада кучлироқ таланишининг бир жиҳатидир. Бу тенденция давлатнинг юқори лавозимли мулозимларини биологик эмас, балки ижтимоий очкўзлик касалликга олиб келади. Ватандошимиз, буюк шифокор АбуАли ибн Сино бу касаллик ҳақида шундай ёзганлар: “Аллоҳ бандаларига синаш учун турли-туман касалликлар юборса-да, уларнинг давосини табиатнинг турли жойларига яшириб қўйган (дарахнинг баргида, ўтнинг илдизида, бирор ҳайвоннинг танасида ва ҳ.). Бироқ шундай тузалмас руҳий ва ижтимоий касаллик бор-ки, ботқоққа тушиб кетган одамни ботқоқ охир-оқибат ютиб юборгандай, бу касаллик ҳам унга чалинган одамни ютиб юборади (ўлимга олиб боради)”. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

“Веспасианлик даври”нинг шиддатлари – 2-қисм

Толиб Ёқубов

Адолат ва одил суд. Конституция ва қонунлар.  Судни тадбиркорлик ташкилотига айлантириш

 

Эрамизнинг IV-асрида яшаган римлик файласуф Августин Аврелий ушбу ҳикматни ёзиб кетган: “Адолат ва одил суд бўлмаган шароитда давлат қароқчилар тўдасига айланади”. “Веспасианлик даври”ни бошидан кечираётган ҳар қандай давлатда содир бўлаётган жараёнларни бу ҳикматдай тўғри ва тўлиқ баён этган қисқа ва лўнда фикрни топиш қийин. Жамият ҳаётининг қандай соҳасини олманг адолатни давлат мулозимлари бузади. Одил суд давлат органи бўлса-да, бирор одамга нисбатан инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи прокуратура, милиция, давлат хавфсизлик хизмати ва бошқа идоралар томонидан адолат бузилган бўлса, унинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган ва тиклайдиган ягона давлат органи одил суд қолади, холос, яъни одил суд фуқаронинг ҳақ-ҳуқуқларини тиклайдиган давлатнинг охирги идорасидир. Агар одил суд ҳам фуқаронинг ҳақ-ҳуқуқларини паймол қилса, у ҳолда давлатнинг барча идоралари ходимлари қароқчилардан иборат эканини кўриш қийин эмас. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

“Веспасианлик даври”нинг шиддатлари – 1-қисм

Толиб Ёқубов

Бюст Веспасиана

Мен ушбу мақолада махсус сиёсий, ижтимоий ва иқтисодий атама (термин)лардан фойдаланмоқчи эмасман. Рим империяси давридан бошлаб (аслида унданда аввал) барча империялар ва беҳисоб катта-кичик давлатларни инқирозга олиб келган ёки йўқ қилиб юборган, “веспасианлик даври” дея аталувчи тарихий даврни 1991 йилдан бошлаб бошидан кечираётган Ўзбекистон бу даврни қай тарзда ўтказаётганини муҳтарам ўқувчилар осон тушунишлари учун мен мақолани содда тилда баён этмоқчиман. Муҳтарам ўқувчиларга шуни ҳам айтиб ўтишим керак-ки, мен иқтисодчи эмасман, иқтисод бўйича махсус билимим ҳам йўқ ва агар бирор иқтисодий масалада адашаётган бўлсам мени афу этадилар, деган умиддаман. Continue reading

Categories: МАҚОЛАЛАР, ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ | Leave a comment

Blog at WordPress.com.